Kompleksowa ocena stanu środowiska przedstawia aktualne wyniki szczegółowych badań środowiska przeprowadzonych na terenie WTZ Zachem Zielona, zlokalizowanym na obszarze dawnych Zakładów Chemicznych Zachem w Bydgoszczy. Celem opracowania było określenie rzeczywistej skali oddziaływania historycznej działalności przemysłowej na środowisko oraz identyfikacja zagrożeń dla zdrowia ludzi i ekosystemów. Kompleksowa ocena została sporządzona zgodnie z wymaganiami ustawy z dnia 16 czerwca 2023 r. o wielkoobszarowych terenach zdegradowanych (Dz.U. 2023 r. poz. 1719), w szczególności art. 6 ust. 1–2. Prace objęły badania odpadów, powierzchni ziemi, wód podziemnych i powierzchniowych, osadów dennych, powietrza oraz ocenę występowania znaczącego zagrożenia dla zdrowia ludzi lub stanu środowiska, a także analizę warunków geologicznych, hydrogeologicznych i przyrodniczych. Dzięki połączeniu wyników przeprowadzanych badań możliwe było uzyskanie pełnego obrazu stanu środowiska na badanym obszarze.

Badany teren obejmuje około 173 hektarów i jest jednym z największych oraz najbardziej złożonych terenów poprzemysłowych w Polsce. W jego granicach znajdują się trzy historyczne składowiska odpadów: Izolowane Składowisko Osadów (ISO), Ogólnozakładowe Składowisko Odpadów (OSO) oraz Składowisko Odpadów Niebezpiecznych (SON). Przez kilkadziesiąt lat trafiały tam m.in. odpady powstające podczas produkcji fenolu, żywic fenolowo-formaldehydowych, barwników, półproduktów organicznych, tworzyw sztucznych oraz wielu innych substancji chemicznych. Część zanieczyszczeń mogła przez wiele lat przedostawać się do gruntu, wód podziemnych i powierzchniowych.

Badania wykazały, że odpady zdeponowane na składowiskach charakteryzują się bardzo dużym zróżnicowaniem składu chemicznego, a ich właściwości wskazują na obecność licznych związków i substancji niebezpiecznych. W wielu miejscach zidentyfikowano lokalne strefy bardzo wysokich stężeń, określane jako „hot spoty”, będące potencjalnymi źródłami dalszego zanieczyszczania środowiska. Na podstawie wyników badań część odpadów została zakwalifikowana jako odpady niebezpieczne.

Wyniki badań wód podziemnych wskazują, że historyczne składowiska nadal oddziałują na pierwszy poziom wodonośny. Część parametrów przekracza wartości uznawane za dopuszczalne dla dobrego stanu wód. Stwierdzono, że lokalne bariery ochronne i przesłony hydrogeologiczne nie zapewniają pełnej izolacji, a niektóre z nich są niewystarczające do zatrzymania wszystkich zanieczyszczeń.

Ważnym elementem oceny były również badania gleb, gruntów i osadów dennych. Wyniki wskazują na wieloletnią akumulację zanieczyszczeń w środowisku. W osadach zaobserwowano substancje, które mogą stanowić wtórne źródło zanieczyszczeń poprzez stopniowe ich uwalnianie do wód powierzchniowych. W gruntach występują zanieczyszczenia historyczne związane bezpośrednio z deponowaniem odpadów. Szczególnie problematyczne są związki organiczne, które łatwo przemieszczają się wraz z wodami opadowymi i gruntowymi.

Badania jakości powietrza gruntowego wykazały obecność lotnych związków organicznych pochodzących z odpadów. Przekroczenia norm miały charakter lokalny. Szczególne znaczenie ma zjawisko migracji lotnych substancji przez grunt do przestrzeni przy powierzchni terenu, określane jako „vapor intrusion”, które może stanowić ryzyko dla przyszłych użytkowników tego obszaru.

Badania inwentaryzacji przyrodniczej wykazały, że pomimo wieloletniej presji przemysłowej znaczna część terenu została wtórnie zasiedlona przez roślinność oraz liczne gatunki zwierząt. Dominującym elementem krajobrazu są bory sosnowe oraz siedliska związane z terenami leśnymi i podmokłymi. Stwierdzono występowanie wielu gatunków ptaków, płazów, ssaków oraz nietoperzy, a część obszaru pełni funkcję lokalnego korytarza ekologicznego. Jednocześnie teren ten pozostaje w sąsiedztwie cennych przyrodniczo obszarów chronionych, w tym obszarów Natura 2000 oraz Nadwiślańskiego Parku Krajobrazowego. Wyniki inwentaryzacji wskazują, że pomimo degradacji środowiska analizowany obszar posiada istotną wartość przyrodniczą, którą należy uwzględniać przy planowaniu przyszłych działań remediacyjnych i inwestycyjnych.

Kolejnym ważnym zagadnieniem była ocena geotechniczna składowisk. Badania wykazały znaczną niejednorodność odpadów, zarówno pod względem składu, jak i parametrów fizycznych. W wielu miejscach stwierdzono dużą zmienność przepuszczalności hydraulicznej, co może sprzyjać infiltracji wód opadowych i migracji odcieków. Analizy geofizyczne i geotechniczne pozwoliły na określenie rzeczywistych rozmiarów składowisk oraz rozpoznanie budowy podłoża. Wyniki wskazują, że część obiektów wymaga dalszego monitoringu geotechnicznego oraz utrzymywania odpowiednich zabezpieczeń technicznych. Szczególne znaczenie ma kontrola szczelności warstw izolacyjnych oraz systemów odprowadzania odcieków, ponieważ ich ewentualna degradacja mogłaby prowadzić do intensyfikacji migracji zanieczyszczeń do środowiska gruntowo-wodnego.

Przeprowadzona analiza stateczności wykazała, że skarpy wszystkich trzech składowisk ISO, OSO, SON pozostają obecnie stateczne i nie stwierdzono oznak ich bezpośredniego zagrożenia awarią lub utratą stabilności.

Autorzy kompleksowej oceny stanu środowiska podkreślają, że szczególnie wrażliwą grupą są dzieci, które ze względu na sposób zachowania i rozwijający się organizm są najbardziej narażone na skutki ekspozycji środowiskowej. Dodatkowym problemem jest możliwość jednoczesnego oddziaływania wielu substancji, których łączny efekt może być silniejszy niż wynikałoby to z oceny pojedynczych związków.

W raporcie badań ekotoksykologicznych stwierdzono, że część próbek odpadów i wód podziemnych powodowała silne efekty toksyczne. Obserwowano również wyraźne zahamowanie wzrostu roślin i negatywny wpływ na organizmy wodne. Wyniki te wskazują, że skutki wieloletniej działalności przemysłowej są nadal odczuwalne w środowisku.

Podsumowując, kompleksowa ocena stanu środowiska jednoznacznie potwierdza, że teren WTZ Zachem Zielona pozostaje obszarem zanieczyszczonym w wyniku wieloletniej działalności przemysłowej. Problemy dotyczą składowisk historycznych odpadów, zanieczyszczonych wód podziemnych oraz stwierdzonych obecności zanieczyszczeń w gruntach i osadach. Wyniki badań wskazują na konieczność prowadzenia monitoringu środowiska, dalszego uszczelniania i zabezpieczania źródeł zanieczyszczeń oraz przeprowadzenia działań remediacyjnych. Szczególną uwagę należy poświęcić najbardziej zanieczyszczonym strefom, które mogą stanowić główne źródło dalszego oddziaływania na środowisko i zdrowie ludzi. Realizacja tych działań będzie kluczowa dla ograniczenia rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń oraz zapewnienia warunków do bezpiecznego użytkowania tego obszaru w przyszłości.