Kompleksowa ocena stanu środowiska przedstawia aktualne wyniki szczegółowych badań środowiska przeprowadzonych na terenie WTZ Zachem SOE, zlokalizowanym na obszarze dawnych Zakładów Chemicznych Zachem w Bydgoszczy. Celem opracowania było rozpoznanie skali historycznych zanieczyszczeń, określenie ich wpływu na środowisko oraz ocena ryzyka dla zdrowia ludzi i ekosystemów. Kompleksowa ocena została sporządzona zgodnie z wymaganiami ustawy z dnia 16 czerwca 2023 r. o wielkoobszarowych terenach zdegradowanych (Dz.U. 2023 r. poz. 1719), w szczególności art. 6 ust. 1–2.  Prace objęły badania odpadów, powierzchni ziemi, wód podziemnych i powierzchniowych, osadów dennych, powietrza oraz ocenę występowania znaczącego zagrożenia dla zdrowia ludzi lub stanu środowiska, a także analizę warunków geologicznych, hydrogeologicznych i przyrodniczych. Dzięki połączeniu wyników przeprowadzanych badań możliwe było uzyskanie pełnego obrazu stanu środowiska na badanym obszarze.

Badany teren zajmuje około 115 hektarów. W przeszłości na terenie ZCh Zachem prowadzono działalność związaną z produkcją różnorodnych wyrobów chemicznych, w tym epichlorohydryny, barwników, tworzyw sztucznych oraz półproduktów chemicznych. Przez wiele lat na terenie WTZ Zachem SOE funkcjonowały składowiska odpadów przemysłowych, które są głównym źródłem zanieczyszczeń: składowisko SOE, będące dawnym stawem sedymentacyjnym związanym z produkcją epichlorohydryny oraz składowisko popiołów pochodzących z elektrociepłowni.

Przeprowadzone badania wykazały, że odpady zgromadzone na składowiskach zawierają substancje niebezpieczne charakterystyczne dla przemysłu chemicznego. Zidentyfikowano grupę związków organicznych pochodzących z dawnych procesów technologicznych. Występują przede wszystkim w postaci lokalnych ognisk o wysokich stężeniach, które są pozostałością po sposobie deponowania odpadów w różnych okresach funkcjonowania zakładu.

W ramach prac pobrano i poddano analizie liczne próbki gruntu i wód z piezometrów rozmieszczonych na całym terenie. Wyniki wykazały obecność zanieczyszczeń charakterystycznych dla przemysłu chemicznego. Badania potwierdziły, że część zanieczyszczeń przemieszcza się wraz z wodami podziemnymi. Oznacza to, że historyczne składowiska nadal pozostają aktywne i mogą potencjalnie wpływać na stan środowiska.

Analizie poddano także osady denne oraz wody powierzchniowe występujące na terenie objętym badaniami. W osadach stwierdzono obecność metali oraz wybranych związków organicznych pochodzenia przemysłowego.

W ramach oceny wykonano również badania jakości powietrza atmosferycznego i powietrza gruntowego. W powietrzu atmosferycznym nie stwierdzono emisji pyłów ani metali, natomiast w powietrzu gruntowym stwierdzono występowanie wybranych lotnych związków organicznych.

Kompleksowa ocena stanu środowiska zawiera także ocenę ryzyka zdrowotnego. Wykazała, że największe zagrożenie mogłoby występować w przypadku długotrwałego użytkowania terenu przez dzieci. Autorzy podkreślają jednak, że obecnie teren ma charakter przemysłowy i nie jest wykorzystywany do celów mieszkaniowych. Mimo to konieczne jest utrzymanie kontroli nad sposobem użytkowania obszaru oraz uwzględnianie istniejących zanieczyszczeń przy planowaniu przyszłych inwestycji.

Badania geotechniczne wykazały, że oba składowiska są obecnie stabilne pod względem konstrukcyjnym i nie istnieje ryzyko ich osunięcia lub nagłej utraty stateczności. Jednocześnie stwierdzono, że warstwy gruntów występujące pod odpadami nie tworzą całkowicie szczelnej bariery ochronnej. W niektórych miejscach zidentyfikowano strefy o podwyższonej przepuszczalności, które mogą stanowić drogi przemieszczania się zanieczyszczeń.

Przeprowadzona inwentaryzacja przyrodnicza wykazała, że mimo przekształcenia środowiska teren jest miejscem występowania licznych gatunków roślin i zwierząt. Nie stwierdzono jednak szczególnie cennych siedlisk przyrodniczych ani form ochrony przyrody bezpośrednio na obszarze WTZ Zachem SOE. Obecność roślinności i zwierząt świadczy jednak o częściowej naturalnej regeneracji terenów poprzemysłowych. Jednocześnie autorzy kompleksowej oceny stanu środowiska podkreślają, że zanieczyszczenia środowiska mogą wpływać na funkcjonowanie lokalnych ekosystemów, dlatego działania naprawcze powinny uwzględniać również aspekty przyrodnicze.

Autorzy kompleksowej oceny stanu środowiska wskazują, że obecny stan środowiska wymaga podjęcia działań naprawczych. Wśród rekomendowanych rozwiązań wymieniono zabezpieczenie odpadów, ograniczenie ich kontaktu z wodami oraz wykonanie dodatkowych barier ograniczających rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń.

Podsumowując, kompleksowa ocena stanu środowiska potwierdza, że teren WTZ Zachem SOE pozostaje obszarem obciążonym skutkami wieloletniej działalności przemysłu chemicznego. Największym problemem są historyczne odpady przemysłowe oraz związane z nimi zanieczyszczenia różnych elementów środowiska. Mimo że obecnie nie stwierdzono zagrożenia czy utraty stabilności składowisk, istnieje realne ryzyko dalszego rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń w środowisku. Z tego względu teren wymaga dalszego nadzoru, prowadzenia monitoringu oraz stopniowego wdrażania działań naprawczych, których celem będzie ograniczenie oddziaływania zanieczyszczeń.